OBFITY NIEPOWRÓT

Massa Marittima. Tak, to ona, wytęskniona po pierwszym pobycie, po 9 latach doczekałam się, by zaspokoić chęć powrotu. Miałam tu całą wycieczkę opisać, ale ...

Zaczęło się od niepowrotu. Jadąc z Ceciny, zajechaliśmy zupełnie z innej strony i trafiliśmy na parking dokładnie u podnóża katedry, tylko, że od strony absydy. Bliżej się nie dało (jeśli ktoś jest zainteresowany tym parkingiem, to polecam wpisać Parcheggio Piazza Garibaldi, dla nierezydentów parking jest płatny). Nie tylko krótka odległość do katedry jest zaletą tego miejsca, dużo bliżej jest coś interesującego, po drugiej stronie ulicy. 

To Pałac Obfitości. Oj, jest tam tej obfitości, że ho ho ho. Na marmurowej tablicy można przeczytać, że obiekt ukończono w 1265 roku, podczas gdy rycerz Ildibrandino z Pizy odkrył (otworzył) różne urzędy i został podestą tego terytorium. Co mieści się w tym dosyć prostym, wręcz średniowiecznie minimalistycznym budynku (jest to wynik remontu ukończonego w 2007 roku)? 

Najprościej - ujęcie wody; trzy baseny, schowane pod ostrołukowymi arkadami, dawały wodę całemu średniowiecznemu miastu, a żeby było jeszcze obficiej, to na piętrze znajdował się spichlerz. 

W czasach zalążków miasta brakowało wody, jacyś górnicy (zapewne wydobycie metali, głównie ołowiu) trafili na bogate źródło wody i doprowadzili życiodajny płyn do trzech ujęć. Ponoć jeszcze dzisiaj w towarzystwie speleologów można zwiedzić ostatni odcinek akweduktu (długości 295 metrów i wysoki na 190 cm). Obecnie suche baseny (za chwilę o tym, dlaczego są puste) gromadziły wodę z ujęcia. Spichlerz nad basenami gromadził 5% produkcji ziarna w okolicy, stanowiąc rezerwę w przypadku głodu, wojny, itp. W połowie XVIII wieku olbrzymia sala traci oryginalne przeznaczenie, zamienia się w teatr, następnie kino, halę targową, sklep z odzieżą, aż kończy jako sala wystawowo-konferencyjna gminy. 

Jednak nie koniec z obfitością, ta, o której napiszę, spowodowała osuszenie basenów, by woda nie nie niszczyła fresków, z których jeden jest wprost niezwykły. Otóż nad lewym basenem zobaczycie między innymi dorodne drzewo, z maleńkimi rudawymi listkami, bogato owocujące 25 dorodnymi fallusami; tak, tak, drzewo z fresku owocuje męskimi przyrodzeniami. 

Sama tematyka mnie nie zdziwiła, wiecie, że interesuję się średniowieczem, znałam więc już podobne przedstawienia, lecz w miniaturze, na marginesach manuskryptu, bądź jako niewielka płaskorzeźba w drewnie, czy też przypinka z brązu. 

Opowieść o Róży. Z manuskryptu. 

Odznaka pielgrzymkowa (XV w.), wydobyta w Ieper we Flandrii Zachodniej, przedstawiająca parę kochającą się pod fallusem, na którą patrzy druga kobieta. Na prawej gałęzi drzewa widać fallusa penetrującego srom (kolekcja Van Wanzeele – katalog Van Beuningen nr 1724).

Długo szukałam, co to jest, znalazłam jedynie objaśnienie, że to fragment ołtarzowy z Francji.

Freski z Massy jednak nie należą do malarstwa miniaturowego, to pokaźnych rozmiarów mural, na którym zobaczymy owo drzewo i inne, rozwijające temat scenki. 

A to dwie kobiety ciągną się za włosy, by wygrać walkę o penisa, inna, albo usiłuje przyciągnąć gałąź z "owocem",  albo walczy z ptaszyskami.

Zaraz obok niej stoi skromnie kobieta, wydawać by się mogło, że tej nie tknęło szaleństwo z drzewa, ale jeśli się dobrze przyjrzeć to w lewy bok kłuje ją solidny penis. Ułożenie jest na tyle nieczytelne, że można powiedzieć, że to skromna panna, która chowa trafiony się jej owoc. No i co robią tam czarne orły kotłujące się nad grupą?

I tak oto my, nieżyjący w średniowieczu, nie posiadający dogłębnej wiedzy, stajemy przed takim freskiem i zaczynami dorabiać swoje teorie. Znajdujemy się w grupie "płodności" , a może mamy na oczach nakładkę erotyczną, albo tak się skupimy na penisach, że będzie to dla nas czyste porno? Gdy w 2000 roku odkryto freski, wcześniej niewidoczne ze względu na pokrycie warstewką mineralną, wytworzoną przez parującą wodę z basenu, ludność Massy była bardzo skonsternowana, nie wiedzieli, czy się cieszyć z tego odkrycia, czy też wstydzić się tak widocznej obsceny. Wszystko dlatego, że większość interpretacji koncentrowała się na pierwszej warstwie znaczeniowej. Dziwne było też ulokowanie fresku, nad jednym z basenów. Było to absolutnie główne ujęcie, dostarczające wodę dla całego miasteczka. Powstanie spokojnie możemy datować na czasy, gdy nagość nie zaczęła przeszkadzać ludziom, nie zakrywano jej domalunkami albo przestrzennymi zasłonkami, bądź znanymi wszystkim, nawet mało obcującym ze sztuką, liśćmi, oczywiście figowymi. Do pobierania wody nikt nikogo namawiał, to był bezcenny skarb w obrębie murów miejskich. Żadna to więc promocja, dla samych ujęć. A ponieważ przychodziły tam tłumy, to widać fresk nikomu nie przeszkadzał, nikomu nie wadziła jego erotyczność. To może wcale nie stanowiło to problemu? Nagość, fallusy stanowiły nieodrodną część natury. 

Na scenę wkracza Giorgio Ferzoco specjalista od średniowiecza i renesansu w Toskanii, który prowadzi swoją grupę naukową przy Uniwersytecie e Leicester, Zdarzyło się, że w 2005 roku wybrał na miejsce wakacyjnych badań, piękną Massę Marittimę i tam odkrywa drzewo zwane drzewem płodności. 

Jemu nie przyszły do głowy zestawienia życiodajnej wody z życiodajnym penisem. On sięgnął do sytuacji historycznej miasta pod koniec XIII wieku. Uznał, że tło bogactwa zbudowanego na wydobytych metalach oraz sytuacja wojenna stanowią podstawę do interpretacji fresku z Massa Marittimy.

Najpierw zachęca nas do spojrzenia na malowidło oczami mieszkańców z XIII wieku. Gdy przymkniemy oczy, zobaczymy nawet scenkę, gdy tłumy schodziły się do dużego ujęcia wody i rozprostowując plecy widzały przed sobą taki widok:

Naprawdę czuliby się dobrze, gdyby wśród nich byli zwolennicy wersji "eros-porno"? 

A samo miejsce budowy ujęć wodnych jest wielkim osiągnięciem dla średniowiecznego miasta. Można było pójść po wodę z cembrzykiem, nie trzeba było bać się o zatrucie wody, osiołki mogły pójść w odstawkę. Niezwykłą rzeczą w Massa Marittima było to, że dzięki swojemu bogactwu, a zwłaszcza dzięki swojej wiedzy technologicznej, rozwiniętej dzięki budowie chodników i szybów w górnictwie, byli w stanie skierować wodę w dużych ilościach do samego serca ich republiki miejskiej. Oznaczało to, że nikt nie musiał chodzić daleko, aby zdobyć duże ilości wody, a ta woda byłaby całkowicie bezpieczna, gdyby  wrogowie zaatakowali. Ludzie nie musieliby ryzykować biegania w stylu kamikaze, żeby dostarczyć wodę do domostwa.

Gdy już zarzucimy symbolikę pornograficzną, rzucamy się z ulgą na niezwykłe ujęcie symbolu płodności. Na pewno? Skąd pomysł. Ano i Etruskowie i Rzymianie - dla nich fallus był symbolem szczęścia i płodności. Ale ujęty jednostkowo, jako rzeźba, malunek. 

Penis z korala, na złotym łańcuszku.  British Museum.

Zgromadzenie takiej ich liczby na drzewie nie było naturalne, a jednak je przyjmowali. 

I tu Forzoco rzuca nam absolutnie zdumiewający pomysł w kontekście politycznym. Sama to postrzegłam, zanim dotarłam do artykułu Ferzoco, że o Massie Marittimie trudno znaleźć rzetelny wpis. Poczułam się, jak wielu naszych gości pytających, dlaczego o Pistoi tak mało. Otóż tylko w polskich jest niewiele, pytanie pozostaje takie samo, dlaczego we włoskkich przewodnikach jest tak mało, skoro  Massa jest taka piękna? Taka trochę zapomniana, zubożona, żę nikt nie pamiętał jej potęgi z  wieków  średnich, Przypatrzmy się bliżej latom prosperity miasta, tak mniej więcej od 1225 po 1335. Była zasobnym miejscem. Nie tkactwo, nie sprzedaż ubrań, ale minerały, w szczególności ołów, wzbogaciły Massę Marittimę. Myślicie, że sąsiedzi w pokojowy sposób obserwowali wzrost bogactwa miasta. Zaczęły rodzić się konflikty, szczególnie zadziorni byli najbliżsi - Pisa i Siena. W ostateczności wspomniana przeze mnie data 1335 stała się dniem przejęcia panowania przez Sienę.

Mając już w głowie kontekst zagrożenia, możemy kontynuować rozważania, poczynając od samej lokalizacji muralu. Większość takich miast-gmin, najczęściej położonych na wzgórzach, swoje ujęcie wody lokowała nisko, już poza murami. Musieli to bardzo doceniać mieszkańcy Massy Marittimy, oni nie musieli wędrować z osiołkiem, lub osobiście podejmować wodę i z wielkim wysiłkiem wracać ze zdobytą wodą. A jakież bezpieczeństwo sanitarne miała ich woda!Wędrowała podziemnymi akweduktami wprost do basenów, o wiele trudniej było ją zatruć.Już możemy sobie powiedzieć, że wody i mural nad nimi były ulokowane w strategicznym miejscu.

Zwróciłam już Waszą uwagę na fakt, że dwie kobiety ostro ciągną się za włosy w walce o fallusa. Dziwne, jeśli traktować penis jako symbol płodności i szczęścia. I taka zaciekła walka? Jeszcze bardziej jest zastanawiająca kobieta z tykającym ją w bok fallusem. Właściwie, jak przystało na średniowieczną perspektywę, trudno nam odkryć, czemu się tam z tym kryje, dlaczego ma skromną minę. Z dwóch tych zachowań można wyciągnąć wniosek, że penis nie jest tu traktowany w dotąd przyjętej symbolice. Wręcz przeciwnie, to to żaden symbol płodności, jeśli kobieta jest sodomizowana (w szerokim znaczeniu sodomii), to raczej wyraża ona niepłodność, gdyż trudno uwierzyć, że w ten sposób zajdzie w ciążę.

Ferzoco rzuca wręcz odwrotną propozycję, widzimy fresk o działalności wywrotowej, co jeszcze bardziej potwierdza obecność czarnych orłów będących symbolem jednej z dwóch zwalczających się frakcji, frakcji - Gibelinów. Smaczkiem jest fakt, że Massa Marittima żyła pod flagą Gwelfów. Nie pogubiliście się? Bo ja trochę tak, ale już niedaleko zostało do końca tych wywodów. No bo co na fresku robią orły stronnictwa, które nie królowało w Massie Marittimie? Tym bardziej, że innych miastach, przy bramach miejskich malowano portrety, niczym plakaty wyborcze. Miały za zadanie ukierunkować najeźdźców na przeciwników panującej wewnątrz murów władzy. I tak to z plakatami wyborczymi dzieje się dzisiaj: niszczeją, odrywają się od murów,zaostają zadeptane, unicestwione. Naszemu freskowi w przetrwaniu wieków dopomogła narośl z wapienia, która skrywała przez wieki zagadkę fallusowego drzewa. 

Wyobraźcie sobie, że nawet tak wykształcony w temacie Toskanii  naukowiec, nie odkrył w archiwach żadnej wzmianki o tym fresku, a przecież, kto jak nie naukowiec, umie dobrze szperać w archiwach.

Tak na prawdę, to na razie dotarł do innego malunku. Trafiamy w strefę czarów. Pod koniec XV wieku obupblikowno niezwykle popularny podręcznik dla polującuch na czarownice - Malleus Maleficarum. Jest tam taka scena: kobiety ucinają mężczyznom penisy i przenoszą je do gniazd na drzewie, gdzie spokojnie miały dojrzewać. I to Ferzoco znowu nas zaskakuje, wysuwając następną tezę. Na fresku z Massy  Marittimy jedna z kobiet strząsa gniazdo (choć przyznam się, że trudno zobaczyć owo gniazdo, raczej strąca penisy z drzewa), to stanowi podstawę, do stwierdzenia, że mamy do czynienia z jednym z najwcześniejszych obrazów pokazujących świat czarów. 

Jeśli przyjąć, żę czarownica ściąga gniazdo, to dalej układa się to w jeden ciąg, zbierze gniazdo, obetnie komuś penisa i z powrotem położy w tym gnieździe na drzewie.

Historia to nie do końca z happy endem, ani nie do końca rozwiązana zagadka, co tam namalowano, różnorodność pomysłów na jej rozwiązanie i niemoc pokazania Wam jednej słusznej interpretacji. Pozostawię więc Was z freskami albo ich brakiem z innych basenów. A do Massy Marittimy jeszcze wrócę, bo tam jest co opisywać.

Oto inne części z Fonte di Abbondanza:

Po pierwszym komentarzu dodam, że sama też mam mętlik w głowie i moje zdjęcie nie jest tak ostre jak profesjonalne, bo fresk jest w cienistej niszy, ale jeśli dobrze się przyjrzeć, to łatwiej znaleźć penisa (dodatkowo dodałam mu obrys) , niż gniazdo. Fresk był w bardzo złym stanie, nie jestem pewna, czy na nowo się nie degraduje, bo akurat w miejscu gdzie powinno byść gniazdo , widać jakieś uszkodzenie

ZMASSOWANY ATAK DRAPIEŻNIKÓW

Już wiecie, kto wygrał zgadywankę?
Wszystkim dziękuję za niezły zestaw wycieczkowy. Podoba mi się Wasz tok myślenia. No, może z małym wyjątkiem, choć i tak cieszę się, że chyba dwie osoby pomyślały w kontekście sztuki i wysłały mnie do Ogrodu Tarota. Sam pomysł wysłania mnie do galerii sztuki w plenerze jest jak najbardziej trafny, ale ja od dzieciństwa mam dość silną alergię na wróżbiarstwo, więc programowo źle bym się tam czuła. Nie wspominając o tym, że nie odpowiada mi estetyka artystki.

O drapieżnikach będzie niżej. Na razie zatrzymajmy się na pierwszym słowie tytułu tego wpisu.
Tylko pół godziny drogi od ruin zamku Montemassi czekała na nas Massa Marittima.

Gdybym nie znała zdjęć z przewodników, to przejeżdżając przez Massę, nigdy bym się nie skusiła na jej  zwiedzenie. Nowa część dość zazdrośnie skrywa tę starszą, świetnie zachowaną, gdyż malaria panująca na tych terenach wytrzebiła mieszkańców miasta i na koniec XVI wieku było ich tylko 500 (gdy jeszcze w XIV wieku mieszkało tu 10.000 osób).
W ogóle to zaskoczyło mnie położenie miasta. Nie wiedzieć czemu, myślałam, że jest płasko rozłożone na nizinie, a tu spora góra wieńczyła kres wycieczki. Położenie miało niemały wpływ na  wzrost znaczenia miejscowości o korzeniach etruskich i rzymskich. Otóż w IX wieku greccy piraci zniszczyli Populonię i siedzibę biskupów, więc ci schronili się na wysokim wzgórzu, co przysporzyło miastu splendoru, no i, oczywiście, je wzbogaciło.
"Mądry" GPS stwierdził, że centrum miasta jest gdzieś po środku współczesnego osiedla mieszkaniowego, ale trudno było nie zauważyć katedralnej dzwonnicy wystającej ponad dachami. Zaparkowaliśmy pod ciekawą wieżą zwaną Torre del Candeliere (mam problem ze zgrabnym przetłumaczeniem, bo candeliere to świecznik). Ogromny łuk łączy ją ze starymi murami, cały ten kompleks nazywa się sieneńskimi koszarami i jest świadkiem panowania Sieny na tym terytorium.

Potem nad wyraz inteligentnie odczytaliśmy trójwymiarowy metalowy plan miasta. Tak dobrze nam poszło, że poszliśmy zupełnie w przeciwnym kierunku, niż trzeba było iść do Duomo.
Chyba, że plan był wadliwy, w co z chęcią uwierzę :)
Nie ma tego złego, co by w dobre miejsce nas nie wywiodło. Trafiliśmy do przyklasztornego XIV wiecznego kościoła św. Augustyna. Ciekawy "przysadzisty" gotyk jest charakterystyczną cechą tej budowli. Nie wypełnia go nadmiar ozdób. Przystaję przy prostej i majestatycznej chrzcielnicy. Zastanawiam się nad obrazami z powycinanymi otworami na rzeźby. Z lubością przyglądam się prostemu freskowi na antependium bocznego ołtarza.

Zza bocznych drzwi widać coś, czego nie mogę ominąć - chiostro.

Aby je zobaczyć, trzeba wyjść z kościoła i skręcić w prawo, tam czeka uczta XV wiecznych rytmów, eleganckich kapiteli, a i bywa, że niespotykanych baz kolumn.

Mogłabym już tam zostać ze szkicownikiem, ale wiedziałam, że Massa ma coś więcej do zaproponowania.
Chodzi mi o katedrę, o jej zobaczeniu marzyłam już od dawna.
Czy zdarza się Wam odkładać przysłowiowego cukierka na później i cieszyć się samym czasem oczekiwania na słodkości?
Kiedy już zorientowaliśmy się w planie miasta, nie poszliśmy najprostszą drogą do katedry, tylko tak mocno obocznie :)
Zobaczyliśmy imponujący fragment murów miejskich, zamknięty kościół św. Franciszka, wybudowany ponoć z inicjatywy samego Świętego, który w 1220 roku pielgrzymował przez Maremmę i jeszcze kilka innych interesujących detali miasta. Zaułki, kwiaty i rzeźbę Mitoraja.

Bardzo ciekawe jest dojście do docelowej świątyni, ulica, którą szliśmy, opada w dół i zakręcając teatralnie dawkuje widok.

Widok niby już mi znany z fotografii, a jednak zaskakujący. Na razie nie wspomnę o architekturze, ale o samym położeniu - mistrzowsko wybrane! Dodatkowo podkreślone imponującymi schodami. Jakby było mało trzy iglice z frontonu i dzwonnicy jeszcze bardziej wznoszą kompleks ku górze.
Wyobrażam sobie wczesny poranek, powiedzmy tak na początku XV wieku, wychodzę ze Mszy św. i widzę dalekie, przesłonięte błękitną mgłą wzgórza. Zapewne nie było wtedy tych ceramicznych rzeźb, które obecnie wytyczają przedplan dla pięknej panoramy.

Myślę, że nie muszę pisać, dlaczego zakochałam się w tej budowli od pierwszego wejrzenia?
A jednak napiszę.
Wszystko w fasadzie, oprócz gotykizującej góry, bardziej związanej ze stylem sieneńskim, odwołuje się do cech architektury romańskiej z Pizy. A to ślepe arkady, rytmy kolumn, romby (dziwnie umieszczone, każdy na innej wysokości). Dlaczego ja dopiero teraz tu trafiłam?
Ależ tu się dzieje!

I właśnie lwy, drapieżne, okrutne.

Od razu na myśl przychodzi Giovanni Pisano i jego ambona w Pistoi. Tu w Massie rzeźby powstały w warsztacie mistrza, ale raczej wyszły spod ręki jego uczniów, lecz i tak nie sposób nie zauważyć podobieństwa  brodatego mężczyzny podpierającego kolumnę do starca z pistojskiej ambony.

Przyznam się, że jedną figurkę odczytałam nader dziwnie, myślałam, że to kobieta trzymająca się za piersi. Hmm, trochę mnie zdziwiło takie przedstawienie, ale może dałoby się do niego drobić jakąś historię? Dopiero po powrocie do domu, po powiększeniu zdjęcia, zobaczyłam, że w rzeczywistości żadna kobieta, żadne piersi, jeno mężczyzna trzymający księgę.

We fryzie nadproża w pięciu scenach zapoznajemy się z życiem San Cerbone, patrona świątyni.

San Cerbone? Dziwne imię.
To biskup Populonii, pochodzący z Afryki, który zbiegł przed Longobardami na Elbę, wiódł tam pustelnicze życie i  zmarł w 573 roku. Na jego życzenie zwłoki wróciły na ląd, co było nie lada wyczynem, gdyż ziemie te nadal były pod longobardzką okupacją. W cudowny sposób warunki pogodowe sprzyjały wykonawcom ostatniej woli biskupa. Relikwie świętego znajdują się w prezbiterium, ale o tym, gdy wejdę do wnętrza.

Dzwonnica bardzo zgrabnie dołącza się do bryły kościoła, oryginalna zachowała się tylko do poziomu tryforium (trójdzielnego okna), ale XIX wieczne uzupełnienia idealnie wyniosły ja ku górze. Do tego pionu zbiegają się linie katedry, z prawej strony i pałacu biskupiego, z lewej, tworząc trójkątny plac, z którego bocznym wejściem wchodzi się do Duomo di San Cerbone.

Nieposłusznie nie zauważam zakazu fotografowania, nie jestem w tym odosobniona.
Na szczęście nikt mnie nie goni za to przestępstwo, a ja mogę spokojnie zapisać sobie, co bardziej poruszające mnie fragmenty trzynawowego wnętrza.
Pisałam o majestatycznej chrzcielnicy widzianej wcześniej w kościele św. Augustyna. Ha! Popatrzcie na tę katedralną z XIII wieku.

Dolna część opowiada nam o życiu Jana Chrzciciela, Cerbone i Regolo (towarzysza w podróży z Afryki, którego relikwie przechowuje z kolei katedra w Lukce). Nie może zabraknąć też i Chrystusa oraz Madonny.
Na wyższym, troszkę młodszym (bo XV wiecznym) poziomie widzimy proroków i patriarchów. Całość wieńczy figura Jana Chrzciciela.
Wszystko zaś wspiera się na lwach. Znowu drapieżniki!
Jeśli jeszcze nie wiecie, dlaczego lwy, odsyłam do krótszej wersji w Wikipedii, albo do dłuższej w formie dyskusji na pewnym forum historycznym.

Zaraz obok umieszczona jest dwustronna tablica z "Madonną delle Grazie" Duccio di Buoninsegna. Nie wiem sama, co mnie bardziej porusza, czy tak bliskie spotkanie ze sieneńskim mistrzem, czy sposób wyeksponowania dzieła na czas remontu - falbanki, kwiaty, skos wyłamujący się z osi nawy. Mam wrażenie jakiegoś domowego ołtarzyku.
Świetnie się czuję w kamiennym wnętrzu, nawet zupełnie współczesny tron biskupi nie razi moich oczu. Ciekawa forma. Tuż przed prezbiterium ambona bez kaznodziei zdaje się nadal głosić Prawdy Boże.

A w samym prezbiterium należy koniecznie zatrzymać się przy dwóch obiektach. Przy bogato rzeźbionym relikwiarzu ze szczątkami San Cerbone.

Dzieło o kształcie arki, czy sarkofagu, powstało w XIV wieku. Znowu mamy do czynienia ze skróconą biografią świętego biskupa.
Drugi obiekt z daleka nie wydaje się być niczym nadzwyczajnym. To krucyfiks umieszczony w ołtarzu o kształcie konfesji.

Zastanawiają tylko widoczne z bliska ramiona osadzone na zawiasach.
To bardzo rzadko już spotykany rodzaj figur Ukrzyżowanego. Wiem jeszcze tylko o dwóch tego typu w Toskanii, w Sienie w kościele San Francesco, i kościele San Pietro a Presciano (Valdarno). Ponoć częściej można spotkać je w Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej.
Powstawały w średniowieczu i były używane głównie podczas Wielkiego Tygodnia.
W Wielki Piątek rzeźba Chrystusa była zdejmowana z krzyża i składana w szklanej trumnie z ramionami ułożonymi wzdłuż tułowia. Przejmująca dosłowność.

Trudno wyjść, ale chciałam jeszcze porysować.
Przy dobrym aperitifie szybko powstał szkic widoku na katedrę.

I ten właśnie rysunek w formie drukowanej powędruje do Kingi.